تاریخ موسیقی نوازی به وسیله انسان شاید به دست کم 135 هزار سال پیش یا حتی میلیون ها سال قبل تر برگردد
به گزارش مجله فیروزی، پشت چراغ قرمز در یک بعدازظهر ابری، یا پشت میز کار در خلوت خانه، گاهی بی آنکه حواسمان باشد با انگشتانمان روی فرمان ماشین یا لبه چوبی میز ضرب می گیریم. ریتمی بی کلام، مبهم و خودبه خود. نه نوت مشخصی در میان است و نه ادعای ساخت یک ملودی؛ اما انگار مغز در لحظات خالی از واژه، بی اختیار به مدار صوتی کهنی پناه می برد تا سکوت را با مترونومی نامرئی پر کند. ما به گفت وگو، استدلال و کلمات عادت نموده ایم و معمولاً زبان کلامی را شاهکار بی همتای گونهٔ خود می دانیم؛ حال آنکه میل ناخودآگاه ما به فراوری و ادراک وزن های ریتمیک، بسیار فراتر از چارچوب قواعد دستوری و واژگان روزمره می ایستد.
همین تلنگر ساده روزمره، پای پژوهشگران را به لایه هایی بسیار تاریک تر از پیشینه زیستی ما کشانده است. وقتی از هنر و آهنگ سخن می گوییم، حافظه ما سراغ تالارهای کنسرت قرن هجدهم یا صفحات گرامافون قدیمی می رود؛ اما شواهد انسان شناسی تصویر غریب تری پیش چشم می گذارند. ریشه های موسیقی نوازی در انسان شاید قرن ها پیش از شکل گیری نخستین تمدن ها، حتی پیش از آنکه هجاهای اولیه برای سخن گفتن منسجم شوند، در تاروپود فکر ما تنیده شده باشد.
ریشه های موسیقی نوازی در انسان پیشینه ای بسیار طولانی دارد و شاید به دست کم 135 هزار سال پیش یا حتی میلیون ها سال قبل تر از آن بازگردد. نغمه ها و صداهای موزون فراتر از مرزهای کلامی، انسان ها را در دوره های مختلف تاریخی دور هم جمع نموده اند.
مختصر و مفید: ریشه تکاملی تمایل انسان به ساخت موسیقی چیست؟
پژوهش های ژنتیکی و باستان شناسی نشان می دهند توانایی درک ریتم و آهنگ پیش از نخستین انشعاب جمعیتی گونه ما در 135 هزار سال پیش وجود داشته است. فرضیه زبان آهنگین بیان می نماید ارتباط صوتی موزون پیش احتیاج پیدایش زبان کلامی بوده و ابزاری زیستی برای بقا، پیوند گروهی و کاهش اضطراب به شمار می آمده است.
پیدایش موسیقی در انسان طبق یافته های نو، پدیده ای بسیار کهن تر از خط یا شهرنشینی است و توانایی ساخت و درک آن، هم گام با فرگشت مغز شکل گرفته است. متخصصان تکامل شناختی، استعداد موسیقایی را مجموعه ای از توانایی ها برای دریافت، فراوری و ارزیابی صداهای موزون تعریف می نمایند. معین زمان دقیق شکل گیری این مهارت ها در گذشته های دور کار ساده ای نیست، اما شواهد ژنتیکی و دست سازه های باقیمانده، دیدگاه های پیشین را بازتعریف نموده اند.
کهن ترین شواهد باستان شناسی درباره ابزارهای ساخت موسیقی چیستند؟
قدیمی ترین ابزارهای ساخت صدا اطلاعات ارزشمندی از ذوق موسیقایی بشر کهن ارائه می دهند. باستان شناسان در غار ماروسولاس فرانسه یک صدف حلزونی بزرگ با قدمت 17 هزار سال یافتند که پس از آماده سازی بخش دهانه آن، معین شد هم اکنون نیز می تواند 3 نوت موسیقی دقیق فراوری کند. در کنار این صدف، سوت ها و فلوت های استخوانی 12 هزار ساله ای از محوطه های پارینه سنگی پیدا شده اند که به احتمال زیاد برای بازفراوری صدای پرندگان شکاری و برقراری ارتباط در جریان شکار به کار می رفته اند.
پیشینه فلوت های استخوانی دست ساز حتی از این نمونه ها نیز بسیار کهن تر است. در غار گایسن کلوسترله در منطقه سوابیا واقع در آلمان، فلوت هایی تراشیده شده از استخوان پرندگان و عاج ماموت کشف شده اند که بین 39 هزار تا 43 هزار سال قدمت دارند. یکی دیگر از این دست سازه ها، استخوان خرس غارنشین در محوطه دیویه بابه در اسلوونی است که به فلوت نئاندرتال معروف شده و گروهی از پژوهشگران آن را نشانه آشنایی نئاندرتال ها با ساختار ملودی می دانند.
البته ادوات دست ساز تنها راه ساخت آهنگ نبوده اند. بخش بزرگی از تجربه موسیقایی با حنجره و کوبش دست و پا ایجاد می شده که اثری مادی در خاک برجا نمی گذارد. نظریه ای علمی با عنوان زبان آهنگین بیان می نماید ارتباطات صدایی موزون و شبیه سرودخوانی جمعی، پیش زمینه پیدایش زبان و کلام امروزی در انسان بوده است.
| ابزار باستانی | قدمت تقریبی | محل کشف | جنس و کاربرد احتمالی |
|---|---|---|---|
| صدف حلزونی ماروسولاس | 17 هزار سال | فرانسه | صدف دریایی تراش خورده با امکان فراوری 3 نوت |
| فلوت گایسن کلوسترله | 40 هزار سال | آلمان | استخوان بال پرنده و عاج، ساز بادی ملودیک |
| قطعه استخوانی دیویه بابه | حدود 50 هزار سال | اسلوونی | استخوان خرس با سوراخ های منظم، منسوب به نئاندرتال ها |
داده های ژنتیک چگونه حداقل سن استعداد موسیقی در گونه انسان را اثبات می نمایند؟
آنالیز تنوع ژنتیکی جمعیت های باستانی دیدگاه متفاوتی درباره زمان پیدایش این ویژگی شناختی ایجاد نموده است. سه پژوهشگر به نام های الیور بلمن، ملینا ویت و ماریسا هوشله با آنالیز اسناد باستان شناسی و مقایسه داده های تبارشناسی متوجه شدند که استعداد ساخت و ادراک موسیقی پیش از جدایی دودمان های اولیه گونه ما وجود داشته است. از آنجا که تمام جوامع، فرهنگ ها و اقوام شناخته شده در سراسر جهان از نوعی موسیقی بهره می برند، این رفتار نمی تواند حاصل تحولات قرون اخیر باشد.
نخستین واگرایی عمده درون گونه انسان حدود 135 هزار سال پیش روی داد که به تمایز شاخه بومیان خویسان در جنوب آفریقا منجر شد. زبان شناسان به علت ساختار مشترک تمامی زبان های انسانی، تولد زبان را پیش از این انشعاب تاریخی می دانند؛ پژوهشگران یادشده نیز با روشی مشابه نتیجه گرفته اند توانایی ادراک و ساخت آهنگ باید دست کم در همان دوره زمانی در مخزن ژنتیکی انسان وجود داشته باشد.
یادگیری صداها و اشتراک گذاری دانسته های جمعی نوعی انتقال بین نسلی محسوب می شوند که در طول صدها هزار سال تکوین یافته اند. این پیش زمینه های فیزیولوژیک قدمتی بسیار طولانی دارند و زمینه شکل گیری ارتباطات صوتی را خیلی زودتر از تکامل ساختار کنونی استخوان بندی انسان ایجاد کردند.
آیا حیوانات دیگر و به ویژه نخستی ها درک ریتم و موسیقی دارند؟
شامپانزه ها نزدیک ترین بستگان زنده ما در طبیعت هستند و رفتارهای شنیداری آن ها واقعیت های تازه ای از تکامل ریتم را معین می نماید. این جانوران در مواجهه با نغمه های موزون، بدن خود را به نرمی تکان می دهند، دست می زنند و پاهای خود را منظم بر زمین می کوبند. کوبیدن هماهنگ بر طوقه و ریشه های بیرون زده درختان در زیستگاه های طبیعی، یک شیوه رایج پیغام رسانی میان اعضای دسته شامپانزه ها است.
آزمایش ها روی شامپانزه ای به نام آیومو جزئیات دقیق تری از این پدیده را روشن کرد. آیومو در جریان تمرین های ریتمیک، ضربات کوبه ای دست خود را با اصوات دهانی هماهنگ می کرد. تحلیل حالات چهره این شامپانزه هنگام نواختن نشان داد این کنش برای او با نوعی ترشح پیغام رسان های پاداش و آرامش همراه است.
اشتراک الگوهای ریتمیک میان انسان و شامپانزه ها نشانه این است که ساختار عصبی درک ضرب آهنگ، میراثی قدیمی از آخرین نیاکان مشترک ما است. پژوهشگران دوره جدایی این دو شاخه تکاملی را 6 تا 8 میلیون سال پیش تخمین می زنند که نشان می دهد زیربنای واکنش به ریتم از دورانی بسیار دورتر از آنچه تصور می شد سرچشمه گرفته است.
موسیقی چگونه در تکامل فکر و زبان انسان به عنوان یک ابزار انطباقی عمل کرد؟
سازوکارهای زیستی انسان به ندرت انرژی خود را صرف پدیده های بدون فایده می نمایند و همه گیری موسیقی نشانه ای از ارزش انطباقی آن در بقای فردی و جمعی است. همنوایی و اجرای مشترک آواها ترشح هورمون اکسی توسین را در بدن افزایش می داد که نتیجه مستقیم آن کم شدن تنش های گروهی و حس اتحاد بیشتر بود. چنین اتحادی در گروه های کوچک شکارچی برای دفاع جمعی در برابر خطرات محیطی شبانه بسیار اثرگذار بود.
لالایی مادران در مواجهه با بچه ها شیرخوار، یکی از مصادیق ملموس این کارکرد زیستی است. کودک نوزاد معنای کلمات را متوجه نمی گردد، اما تغییر در زیر و بمی صدا را بلافاصله دریافت می نماید و با ضرب آهنگ صوتی آرام می گیرد. از سویی دیگر، نمایش توانایی صداسازی برای انتخاب جفت نیز حائز اهمیت بوده است؛ مهارتی که سلامت دستگاه عصبی، هماهنگی عضلات و توانایی تنفسی مناسب را به نمایش می گذاشت.
پیچیدگی در خلق صداهای ملودیک به تدریج مسیر را برای ابداع اصوات مفهومی باز کرد. تکامل قشر مغز در پاسخ به درک تنوع اصوات، بستری آماده برای ساخت کلمات، خلق نمادها و پایان گویش زبانی فراهم آورد.
ماجرای دیسک طلایی ویجر و تناقض داروین درباره اصوات
چارلز داروین در یادداشت های پایانی کتاب تبار انسان به بن بست ظریفی اعتراف می نماید که برای ماه ها فکر او را به خود مشغول نموده بود. او طبیعت را دستگاهی بی رحم و به غایت مقتصد می دید که برای هیچ رفتار هزینه بری، بی علت انرژی تلف نمی نماید؛ هر بال پرنده ای یا برای پرواز است یا برای تنظیم دما، و هر دندانی برای بقا و دریدن. با این حال، وقتی نوبت به تمایل بشر به فراوری نغمه و وزن های موزون رسید، نوشت: از آنجا که استعداد ساخت و ادراک اصوات موسیقایی هیچ فایدهٔ مستقیمی در پیشبرد امور روزمره زیستی ندارد، این توانایی باید در زمره رازآلودترین قابلیت های انسان طبقه بندی گردد.
این اعتراف به ندانستن، دهه ها بعد در رفتاری نمادین از گونه ما دوباره سر برآورد. در اواخر دهه پنجاه خورشیدی، وقتی کارل سیگن و همراهانش تصمیم گرفتند چکیده ای از هویت زمین را روی دیسک طلایی ویجر حک نمایند و به تاریکی اعماق کیهان بفرستند، بخش عمده ای از گنجایش این حافظه فلزی را به اصوات موزون اختصاص دادند: از نغمه های زهی باستانی در مشرق زمین و آواهای بدوی قبایل پیگمه گرفته تا موومان هایی از باخ و بیتوون. انسان که در روی زمین با هزار زبان سخن می گفت و در سیاست و جغرافیا تکه تکه شده بود، برای معرفی روح جمعی خود به بیگانگان کیهانی، زبانی جز صداهای ریتمیک و فرکانس های دارای ملودی پیدا نکرد.
درک این پدیده وقتی عمیق تر می گردد که اثر این فرکانس ها را در نارسایی های فکر انسان بیمار دنبال کنیم. الیور ساکس، عصب شناس فقید، در گزارش های بالینی اش به مواردی شگفت انگیز از مبتلایان به زبان پریشی شدید اشاره می نماید؛ انسان هایی که در اثر آسیب مغزی حتی یک جمله ساده را به خاطر نمی آورند و توان بازگویی نام نزدیکانشان را از دست داده اند، اما در کمال ناباوری، ترانه ای قدیمی از سال های دور را با ضرباهنگ درست و لحنی بی نقص از ابتدا تا خاتمه می خوانند.
این تجربه بالینی نشان می دهد که خطوط عصبی موسیقی بسیار پایین تر و عمیق تر از کورتکس کلامی و مراکز واژگان ما در کف مغز لنگر انداخته اند؛ شبکه ای کهنسال که گویی خاک ریز اولیه فکر بوده و ساختارهای منطقی زبان سال ها بعد روی آن بنا شده اند. شاید انسان پیش از آنکه راهی برای نامیدن رنج ها یا ابراز خشم خود در قالب واژه ها پیدا کند، آن ها را در طنین یک صدای بم، هماهنگی چند هجا و ضربه زدن به یک شیء توخالی فرومی نشانده است.
واکنش نورونی مغز هنگام شنیدن ملودی چگونه عمل می نماید؟
برخلاف گفتار که پردازش اصلی آن در نیمکره چپ صورت می گیرد، دریافت موسیقی نواحی وسیعی از قشر شنوایی، قشر حرکتی و کانون پاداش مغز را درگیر می نماید. ساختار عصبی هسته اکومبنس در مغز حین شنیدن فرازهای پرهیجان یک نغمه، هورمون دوپامین آزاد می نماید که پیغامد آن همان احساس لرزش خفیف و مطبوع روی پوست است. بعلاوه هم زمانی فعالیت قشر شنوایی با نواحی حرکتی باعث می گردد انسان بی اختیار سر یا انگشتان خود را با شنیدن آهنگ تکان دهد.
تصویربرداری های عملکردی با دستگاه ام آر آی نشان می دهند در مغز افرادی که سال ها ساز می نوازند، بخش رابط دو نیمکره یعنی جسم پینه ای پهن تر و انبوه تر از افراد عادی می گردد. این تراکم بالاتر مسیرهای عصبی، تبادل پیغام های حسی و فکری را میان بخش های مختلف مغز تسهیل می نماید. درک نغمه ها زیربنایی اساسی بوده که به تدریج ظرفیت فکر انسان را برای تفکر استعاری، سرودن شعر، روایت داستان و برقراری ارتباطات اجتماعی گسترده آماده نموده است.
منبع: Frontiers in Psychology
منبع: یک پزشک